Sáng thứ hai, cả lớp dành thời gian trao đổi đầu giờ để nói về vụ tấn công khủng bố ở Sri Lanka, đất nước của Piyumi hôm thứ bảy. 15 người, trong đó có 6 trẻ em, đã thiệt mạng khi các tay súng cho nổ bom ở một cơ sở Thiên chúa giáo. Giáo sư dạy môn Luật quốc tế và Đạo đức doanh nghiệp Ordway nêu câu hỏi: Đạo đức là nền tảng của mọi nền văn minh, hay nói cách khác, nó ra đời cùng với mọi nền văn minh, nhưng tại sao trong xã hội hiện đại vẫn còn những vụ giết chóc như thời mông muội? Tại sao khi đã phát triển đến trình độ cao như thế này, khi con người đã thông minh tới mức làm được ra trí tuệ nhân tạo, vấn đề cơ bản như đạo đức lại phải được bàn đến nhiều như vậy?
Trong môi trường toàn cầu hóa, sự “va đập” giữa các nền văn hóa diễn ra với tần suất lớn và mạnh hơn bao giờ hết. Một cách tự nhiên, sự xung đột về lợi ích và quan điểm diễn ra, phản ánh qua những hành vi và ứng xử khác nhau, trái chiều nhau. Rất khó để phân định xem thế nào là đúng, thế nào là sai, vì nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau: tôn giáo, lịch sử, nhận thức, địa lý, chính trị… Con cùng bố mẹ sinh ra, có cùng dòng máu, lớn lên trong cùng một môi trường và hoàn cảnh mà còn mâu thuẫn, nói gì đến các dân tộc khác nhau ở những châu lục khác nhau?
Có một tình huống giáo sư Ordway đặt ra thế này: Giả sử con tàu mà gia đình anh đang đi bị đắm giữa đại dương, anh sẽ chọn cứu ai giữa mẹ và con gái? Phần lớn mọi người trong lớp chọn cứu con (dù chỉ có 5/18 người là bố/mẹ). Giáo sư xem kết quả xong thì nói ông cũng áp dụng trắc nghiệm này ở các lớp khác nhau, trong khi sinh viên Mỹ chọn “con gái” thì phần lớn sinh viên ở Arập Xêút lại chọn “mẹ”. Mỗi người có cách giải thích khác nhau, có những dân tộc hướng đến tương lai (cứu con), trong khi những dân tộc khác lại trân trọng cội nguồn (cứu mẹ), không thể đánh giá ai có đạo đức hay ai vô đạo đức.
Vấn đề đạo đức được nhắc đến không chỉ một lần mà xuất hiện khá nhiều trong các môn học trước của chúng tôi. Khi giảng về Organizational Behavior, chúng tôi từng bị thách đố với bài thảo luận như sau: Giả sử Trái đất gặp thảm họa diệt chủng và chỉ còn một con tàu duy nhất có 7 chỗ ngồi đưa cư dân Trái Đất sơ tán lên một hành tinh mới, bạn sẽ chọn ai trong số sau đây: 1, Thiếu niên bị tật nguyền, là thần đồng Toán học; 2, Sinh viên chuyên ngành xã hội, 3, Thiếu úy hải quân từng có lịch sử phạm tội; 4, Tiếp viên hàng không đồng tính; 5, Công nhân xây dựng không còn khả năng sinh sản sau phẫu thuật, 6, Bác sĩ tâm lý 79 tuổi; 7, Chính trị gia là thế hệ thứ ba của một gia đình lỗi lạc; 8, Mẹ của người phi công sẽ lái con tàu, 75 tuổi; 9, Giáo sĩ Đạo Tin Lành và cuối cùng là một học sinh tiểu học bị sang chấn tâm lý vì mất mẹ. Dù đã được nhấn mạnh rằng đây chỉ là một tình huống giả định, song vẫn có những ánh mắt, những nhận xét đầy định kiến cá nhân của người này với người khác trước một lựa chọn bị coi là “phi đạo đức”: “Trời ơi, họ quyết định bỏ đứa bé chỉ vì tâm lý nó không ổn định”, hoặc “Không còn khả năng sinh sản đâu có phải một cái tội mà bỏ lại người ta”… Trong số 18 người, không có lấy dù chỉ 2 đáp án giống nhau.
Một tình huống tương tự khác được vận dụng trong môn Triết học là khi anh X đang lái xe với tốc độ nhanh thì một đứa bé bất ngờ lao vọt ra từ sân ngôi nhà ở sát lề đường để nhặt bóng. Nếu đánh lái tránh đứa bé, anh X sẽ đâm vào xe đi ngược chiều ở phần đường đối diện; còn để giữ tính mạng cho mình và có thể là vài người khác nữa, anh ta sẽ phải đâm vào đứa bé. Lựa chọn nào sẽ là “đạo đức”? Những tình thế tiến thoái lưỡng nan như vậy xảy ra hàng ngày trong cuộc sống của chúng ta, và còn xuất hiện nhiều hơn ở môi trường kinh doanh trong bối cảnh toàn cầu.
Vậy chúng ta có thể có một chuẩn đạo đức chung cho toàn thế giới hay không? Câu trả lời là không thể. Cũng giống như “tự do”, không thể có một công thức chung nào cho “đạo đức” để thỏa mãn tất cả các quốc gia, các dân tộc, các nhóm sắc tộc hay cộng đồng trên toàn thế giới. Điều chúng ta có thể làm được chỉ là tìm kiếm một hệ thống linh hoạt phù hợp nhất, dễ thích ứng nhất ở các môi trường, hoàn cảnh khác nhau. Đó là hệ thống đạo đức phục vụ cho lợi ích của số đông con người chứ không phải cho một nhóm thiểu số hoặc cá nhân nào cả. Và luôn có cách để “cùng thắng”, quan trọng chỉ là những người giữ quyền quyết định có chọn nó hay không.
No Comment