Chiều thứ bảy, tôi nhờ Bob đưa đến công viên gần Tòa thị chính thành phố nơi diễn ra Music & Book Festivals. Tôi vốn thích các hội chợ sách, nhưng lần này phải tự nhắc mình là chỉ đến xem chứ không mua, bởi “kinh nghiệm đau thương” lần trước đi Mỹ tôi cố gồng gánh cả đống truyện về để rồi sau đó phát hiện ra sẽ rẻ hơn rất nhiều nếu mua ở… Đinh Lễ. Vậy là suốt 2 tiếng tôi chỉ đi loanh quanh, lúc thì ngồi lại một hội quán để nghe tác giả sách mới ra diễn thuyết, lúc dừng chân ở một sân khấu xem biểu diễn Hula, hoặc bắt chuyện với người địa phương và khách đến tham quan hội chợ.
Lúc chuẩn bị ra về, tôi chợt thấy những ngôi nhà kiểu thuộc địa ở đối diện. Trông chúng cũ kỹ và giản đơn, nhưng lại có sức cuốn hút lạ kỳ, khiến tôi không thể không băng qua đường để đến gần hơn. Hóa ra đó là khu nhà Truyền giáo, được xây từ những năm 1820-1840, gồm một ngôi nhà gỗ được vận chuyển nguyên khối bằng thuyền từ Boston đến Honolulu năm 1820 với thiết kế 100% dành cho khí hậu trong đại lục: cửa sổ nhỏ để giữ ấm bên trong và mái hiên ngắn để không bị gãy khi có tuyết; một nhà cho viên thị thần xây năm 1831 và một nhà in xây bằng đá năm 1941. Tại đó, những nhà truyền giáo đầu tiên đến Hawaii đã cho ra đời những bản ghi chép đầu tiên của ngôn ngữ bản địa.
Cho đến giờ, vai trò của những nhà truyền giáo ngày ấy vẫn là một chủ đề gây tranh cãi ở Hawaii, khó có thể định nghĩa họ là những nhà khai hóa văn minh hay kẻ xâm lược. Theo lịch sử Hawaii ghi lại, những cha đạo người Mỹ đầu tiên đặt chân đến đây tháng 3-1820, mang theo sứ mệnh tuyên truyền Thiên Chúa giáo vào cộng đồng bản địa. Vì khi đó Hawaii không có chữ viết nên các cha đạo đã văn bản hóa tiếng Hawaii bằng chữ Latin để dịch Kinh Thánh. Nhà thờ đầu tiên cũng được xây dựng năm 1936, sau khi Vua Kamehameha cải đạo và tiếp đó là trường học, nơi các nhà truyền giáo dạy cho trẻ em tiếng Anh thay vì ngôn ngữ gốc Hawaii.
Nếu đánh giá theo chuẩn mực chung thì các nhà truyền giáo đã mang văn minh đến cho người bản địa. Nhưng cũng như ở nhiều quốc gia bị xâm lược khác ở châu Á và châu Phi, việc quần đảo Hawaii trở thành lãnh thổ của Mỹ chỉ 78 năm sau khi được “khai hóa văn minh” khiến người ta không thể không coi hoạt động truyền giáo là nguyên nhân khiến Hawaii “vong quốc”. Khi tôi kể về việc mình ghé qua khu nhà Truyền giáo, Faye hơi tỏ ra kích động: “Họ cấm người Hawaii nói ngôn ngữ của mình, họ cấm điệu nhảy Hula, cấm người Hawaii thờ phụng thần thánh của mình. Họ lây truyền các căn bệnh chưa từng có khiến dân số Hawaii giảm đi nhanh chóng. Và họ đưa quân đội đến”. Đó là cách nhiều người địa phương nhìn nhận những “kẻ ngoại lai không được đón chào”.
Nó khiến tôi nảy ra suy nghĩ, nếu như Mỹ không thôn tính Hawaii, liệu Hawaii có được như ngày hôm nay? Hệ thống hạ tầng phát triển không kém gì trong đại lục, chất lượng cuộc sống rất cao, người dân được hưởng những dịch vụ hàng đầu, còn có thể mong gì hơn nữa. Nhưng nhìn từ một góc độ khác, liệu người Hawaii bản địa có cần đường cao tốc, có cần nhà chọc trời, cần những trung tâm mua sắm với các thương hiệu hàng đầu thế giới như Al Moana? Những sự phát triển đó để phục vụ cho ai? Khi chúng ta áp đặt giá trị của mình vào người khác, chúng ta thường nghĩ điều đó tốt cho họ, rằng họ sẽ muốn chúng và họ phải trân trọng chúng. Nhưng nếu người Hawaii bản địa tin rằng người Mỹ đã hủy hoại thiên nhiên của họ, hủy hoại cuộc sống giản đơn mà họ nâng niu bằng chính những thứ “văn minh, hiện đại” thì sao?
Có lần sau khi xem ảnh học sinh xã đặc biệt khó khăn ở miền núi đi chân trần trong mùa đông giá lạnh, tôi cùng nhóm bạn đã rủ nhau mua quần áo ấm với giày dép mang lên cho chúng. Ở tâm thế những kẻ “mang cho”, chúng tôi tin rằng bọn trẻ sẽ rất vui lúc được đi đôi giày mà từ bé tới giờ chúng có lẽ chưa nhìn thấy với lớp bông mút bên trong và những chú chuột Mickey nhấp nháy bên ngoài. Bởi vậy, cả nhóm hơi “sốc” khi ngày hôm sau gặp lại thấy chúng vẫn chân trần dù nhiệt độ ngoài trời thấp hơn 8 độ. Thắc mắc với dân bản, họ cười phá lên: bọn trẻ ở đây đi chân đất quen rồi, có giày dép chúng cũng không đi đâu. Vả lại trời hễ mưa là đường thành bùn nhão, đi giày dễ trượt ngã, mà bùn lọt vào trong thì còn ghê hơn đi đất.
Hồi mới đến Hawaii, tôi còn không hiểu vì sao trong khi những chủng người châu Á khác được tiếp nhận, thì những người da trắng, phần lớn đến từ đại lục Mỹ, lại là đối tượng bị kỳ thị bởi người bản địa. Người da trắng ở Hawaii được gọi bằng cái tên “Haole”, hoặc những kẻ “hồn rỗng” chính bởi sự kỳ thị này. Có nhiều lý do để người bản địa ghét dân da trắng, và một trong những lý do đó là vấn đề lịch sử như tôi đã nói ở trên. Người da trắng ở mainland cũng bị coi là nguyên nhân gây nên nhiều vấn đề xã hội cho Hawaii: Những người giàu có mang tiền đến mua cả vài hecta đất để xây biệt thự nghỉ dưỡng, nơi mà họ chỉ ghé qua 2 lần một năm, khiến cho giá đất bị đẩy lên cao và ngay cả người bản địa có thu nhập trung bình cũng không chịu nổi. Chính quyền một số bang tìm cách “đẩy đuổi” người vô gia cư ra đảo, bản thân nhiều người da trắng thất nghiệp cũng tự tìm đến Hawaii, khiến tình trạng vô gia cư ở đây trở nên trầm trọng hơn bao giờ hết. Nhìn đất đai, núi non, đồng ruộng mênh mông của mình biến dần thành khách sạn, resort, nhà cao tầng hoặc khu vui chơi giải trí…, người Hawaii thấy xót xa tiếc nhớ thuở xưa, và vì thế chỉ còn cách đổ lỗi cho người da trắng nhập cư.
Song lịch sử là như vậy, biết làm sao được?
No Comment