Một phần rất quan trọng trong khóa học này là Capstone Project, tôi không tìm được từ tương đương trong tiếng Việt nhưng nó giống như một bài thu hoạch mà học viên bậc sau đại học sẽ vận dụng những kiến thức mình tiếp thu được để áp dụng vào thực tế với một ý tưởng cụ thể, trong GLIK thì đó là một dự án để tạo nên sự đổi mới, đem lại giá trị riêng phục vụ lợi ích cộng đồng (Common Good). Mỗi học viên mang đến một đề tài khác nhau, nhưng điểm chung là ai cũng tỏ ra rất tâm huyết với ý nghĩ mình sẽ thay đổi được phần nào cuộc sống xung quanh ở quê hương mình, làm cho nó tốt đẹp hơn.
Tôi có dịp làm chung bài thảo luận nhóm về Capstone Project với Lyka, Htwe, Mika và Koki. Mika, cô bạn người Nhật trầm tính và kín đáo, làm luật sư nên quan tâm đến những khó khăn của người có tiền án khi đi tìm việc và tái hòa nhập cộng đồng. Htwe mong muốn nâng cao nhận thức về sức khỏe sinh sản cho trẻ em gái sống trong các khu ổ chuột ở ngay ngoại vi Yangon, thủ đô của Myanmar còn Koki, xuất phát từ trách nhiệm làm cha của hai cô con gái 8 tuổi và 3 tuổi, sẽ phát triển phần mềm bảo vệ trẻ tiểu học khỏi tình trạng bắt nạt ở trường. Tôi thích thú với tất cả các đề tài đó, song chú ý nhiều hơn đến dự án của Lyka, kỹ sư thiết kế đồ họa đang làm cộng tác viên cho dự án của Liên hợp quốc ở Philippines – tìm ra một bộ công cụ để tuyên truyền nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, giảm thiểu rác thải nhựa của người dân quanh nơi cô sống. Tôi vốn luôn trăn trở với tình trạng rác thải ở Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng, quả thực nó vẫn hết sức đáng báo động dù đã có nhiều nỗ lực “cần được ghi nhận” từ cả phía chính quyền và cơ quan đoàn thể để giải quyết.
Chúng tôi hỏi Koki về việc làm thế nào mà người Nhật giữ được đường phố sạch sẽ như vậy, Koki bảo đơn giản là vì sạch sẵn rồi thì sẽ không ai vứt rác ra nữa. Điều này có vẻ đúng với lý thuyết “Broken window” (cửa sổ vỡ) mà tôi từng học trong môn Tư pháp hình sự Mỹ của chương trình thạc sỹ. Nó dựa trên thực nghiệm như thế này: một chiếc xe được để trong khu dân cư (dân trí thấp) suốt một thời gian dài không ai ngó ngàng tới nhưng vẫn lành lặn hoàn toàn cho đến khi người ta ném vỡ một ô kính. Chỉ vài hôm sau, chiếc xe đã bị phá tan nát – các ô kính vỡ vụn, đệm ghế ngồi bị rạch chằng chịt, vô lăng méo mó, lốp bị băm vằm… Không ai muốn mình là người đầu tiên có hành vi xấu, nhưng một khi cái xấu đã xuất hiện, người ta rất dễ hùa theo với tâm lý bầy đàn. Việc vứt rác cũng vậy, người ta sẽ ngại ngùng và không muốn là người đầu tiên làm bẩn một đoạn đường sạch sẽ, nhưng khi đã có rác ở đó rồi, thì họ sẽ không ngần ngại mà làm cho nó bẩn thêm.
Có lần tôi tham gia vào chương trình dọn rác quanh hồ Giảng Võ của một nhóm tình nguyện phần lớn là những cô bác đã nghỉ hưu. Chương trình ấy được một giáo sư đến từ Nhật khởi xướng và trong số các thành viên tích cực cũng có vài người Nhật Bản. Mỗi tuần 2 lần, sáng thứ bảy và chủ nhật, họ đi quanh hồ để thu gom rác thải, chủ yếu là đầu lọc thuốc lá, vỏ trái cây, bánh kẹo, giấy ăn… do thanh thiếu niên hẹn hò tối thứ sáu, thứ bảy vứt ra sau khi “vỗ đít đứng lên”. Một bác hưu trí trong nhóm tình nguyện bảo sau khi họ duy trì hoạt động này, lượng rác thải cũng có giảm đi, rõ ràng là việc làm tốt sẽ có tác động nhất định đến cộng đồng dù ở những mức độ khác nhau. Có điều tôi cũng chứng kiến việc một người đàn ông đi qua khu vực đó và thả đầu lọc điếu thuốc vừa hút xong xuống đất, cách không xa lắm nơi đang có tình nguyện viên cần mẫn nhặt từng mẩu rác.
Quay lại với dự án của Lyka, tôi bày tỏ sự băn khoăn khi nó hướng đến đối tượng là học sinh tiểu học. Đương nhiên dạy trẻ em về ý thức và hành vi là chiến lược lâu dài, song sẽ rất khó khăn nếu bố mẹ bọn trẻ vẫn giữ thói quen bừa bãi và vô trách nhiệm. Tôi chia sẻ với Lyka tình huống dở khóc dở cười mình từng gặp, đó là khi tôi nhắc một đứa trẻ đừng vứt rác ra sân chơi công cộng thì mẹ của nó quay sang chửi thề rồi bảo con “Mày cứ để đấy, khắc có người dọn”. Khi giải pháp vẫn cứ là những mảnh ghép đơn lẻ trên một bức tranh chung thì rất khó để tạo nên một sự biến chuyển thần kỳ như mong đợi.
Lyka nói rằng, người trẻ ở Philippines đang thay đổi, họ bắt đầu sống có trách nhiệm hơn với cộng đồng. Quả thực tôi rất hy vọng vào điều đó, và càng hy vọng hơn khi nghe chuyện nhiều cổ động viên Việt Nam ở lại dọn rác tại sân vận động nước ngoài sau các trận đấu thuộc AFF Cup. Họ nói, được truyền cảm hứng từ các cổ động viên Nhật Bản hồi World Cup…
No Comment