Chuyện kể rằng, ở ngôi làng nhỏ vùng ngoại ô Osaka có một người phụ nữ trong tình trạng hôn mê đang bước đến gần cái chết. Cô đột nhiên có cảm giác mình được đưa tới thiên đường và nghe thấy một giọng nói thần bí vang lên.
“Con là ai?”, giọng nói kia hỏi cô.
“Con là vợ của trưởng thôn”, cô đáp.
“Ta không hỏi con là vợ của ai mà ta hỏi con là ai”.
“Con là mẹ của 4 đứa trẻ”.
“Ta không hỏi con là mẹ của ai, ta hỏi con là ai”.
“Con là giáo viên”.
“Ta không hỏi con làm nghề gì mà ta hỏi con là ai”.
Và cứ thế, bất kể cô trả lời thế nào cũng đều không nhận được sự hài lòng.
“Con là người theo đạo Phật”, cô thử một lần nữa.
“Ta không hỏi tôn giáo của con là gì, ta hỏi con là ai”.
Cuối cùng cô nói: “Con là người thức dậy mỗi sớm để chăm lo cho gia đình và nuôi dưỡng tâm hồn non nớt của những đứa trẻ ở trường”. Bài kiểm tra kết thúc, cô được đưa trở lại trần gian.
Sáng hôm sau, cô thức dậy lúc mặt trời mọc và cảm nhận sâu sắc mục đích sống của mình. Cô chuẩn bị bữa trưa cho lũ trẻ và những bài học vui cho các học sinh. Người phụ nữ ấy đã khám phá ra ikigai của mình.
Ikigai được ghép bởi 2 từ iki (cuộc sống) và kai (hy vọng), hiểu một cách nôm na là “lẽ sống”. Người Nhật quan niệm việc đi tìm ikigai là hành trình tự nhận thức bản thân của mỗi cá nhân – anh sống vì cái gì, điều gì làm cho anh cảm thấy hạnh phúc mỗi ngày, điều gì làm cho anh vượt qua mọi khổ đau và luôn hướng đến tương lai. Ikigai của người Nhật đã thay đổi rất nhiều cùng với thời gian. Trong Thế chiến thứ hai, ikigai của người lính là hy sinh vì lý tưởng, vì nước Nhật, nó khiến những người phi công sẵn sàng lái máy bay cảm tử lao vào hạm đội Mỹ ở Trân Châu cảng. Sau chiến tranh, người đàn ông đóng vai trò trụ cột trong kinh tế gia đình và họ vùi đầu vào làm việc không biết mệt, lấy công việc làm mục tiêu và lẽ sống; trong khi phụ nữ coi sứ mệnh của mình là chăm sóc chồng con. Giờ đây, chỉ còn không đến 40% người dân Nhật Bản cho biết ikigai của họ là công việc. Ikigai thời hiện đại là việc tìm thấy niềm vui trong những điều nho nhỏ khiến cho người ta cảm thấy muốn sống mỗi ngày.
Ở Việt Nam, khái niệm “lẽ sống” hay “sứ mệnh của cuộc đời” khá mơ hồ (tôi tin rằng đến tận tuổi lập thân tôi cũng chưa tìm ra nó, hoặc có lúc nào đấy đã tìm ra song không theo đuổi được). Có một thời gian dài người ta định lượng mọi giá trị bằng tiền, gần như ai cũng lao vào làm (và làm mọi cách) để kiếm tiền, để có một cuộc sống vật chất khá giả hơn. Có một thời gian dài, bạn bè năm thì mười họa mới gặp, câu đầu tiên hỏi nhau là “Dạo này bận không”, và gật gù “Bận là tốt đấy” khi đối phương nói mình còn không có thời gian để xem tivi hay nghe nhạc. Nếu làm một cuộc điều tra, thì tôi đoan chắc phải trên 80% trong số người lao động trả lời họ làm việc vì miếng cơm manh áo chứ không tìm thấy niềm vui.
Chính vì lẽ đó mà có một thời gian dài ra phố tôi ít gặp những nụ cười, thay vào đó là những khuôn mặt đăm chiêu, nghiêm trọng và cau có. Người ta đăm chiêu vì nhiều lý do: vừa bị cấp trên mắng mỏ, bị thằng đồng nghiệp cùng phòng cướp công; hạn nộp đề án đến nơi mà vẫn chưa hoàn thành, sáng ra vợ nhắc khéo mai là 8/3 trong khi kỳ trả lương chưa tới. Kẻ đăm đăm nghĩ cách lừa người, người căng thẳng đề phòng bị lừa, người mệt mỏi không muốn gì khác ngoài một cái giường, người lo lắng đủ thứ đến mức không giãn nổi lông mày… Cuộc sống với độ cạnh tranh cao, nhiều cạm bẫy và luôn hối hả làm mất thói quen vui vẻ, cướp đi nụ cười tươi tắn từng có trong những năm khốn khó hơn. Người Việt không có văn hóa tự tử như ở Nhật nên không mấy ai chết vì áp lực, nhưng những gì tôi biết là số ca trầm cảm, tâm thần đã tăng đáng kể.
Song gần đây ở Việt Nam xuất hiện trend cực nóng trên mạng xã hội: “Nhiều tiền để làm gì?”, và mọi người ở đủ mọi giai tầng, giới tính, lứa tuổi, nghề nghiệp, địa vị khác nhau chen chân để đưa ra câu trả lời cũng như lý lẽ của mình. Ừ thì nếu có nhiều tiền, chất lượng cuộc sống được nâng cao, vợ chồng con cái không phải lườm nguýt, gắt gỏng với nhau vì những lý do tẹp nhẹp; thay vào đó có thể kê cao gối ngủ, sáng ra mỉm cười thân ái trước lúc đến công ty, cuối tuần không muốn ăn cơm nhà thì đưa nhau ra hiệu, còn hè đến thì dắt díu nhau đi nghỉ mát… Nhưng có phải cứ nhiều tiền là sẽ như vậy không, sao đầy người rất giàu mà vẫn không hạnh phúc? Với lại “nhiều” là bao nhiêu, rất khó để định lượng rạch ròi. Câu hỏi ấy từng xuất hiện trong đầu tôi khá nhiều lần, vào cái thời mà tôi vẫn vật vã nghĩ xem phải làm gì để đủ tiền mua một căn hộ chung cư, hoặc có con 4 bánh đi cho mát mặt với đời. Khi biết mình không đủ khả năng mua nhà, còn ô tô thì khó mà nhích nổi trong thành phố thường xuyên tắc nghẽn, tôi xoay sang mục tiêu khác: tích cóp sau này cho bọn trẻ đi du học nước ngoài để có cơ hội đổi đời.
Tôi cũng từng có nhiều buổi sáng thức dậy trong cảm giác uể oải, lơ mơ, không biết mình đang ở đâu, mình là ai, mình thuộc về cái gì, hôm nay mình sẽ làm gì, hoặc tệ hơn là muốn ngủ luôn, ngủ mãi mãi để không phải đối mặt với thực tại không lấy gì làm sáng sủa. Đó là những ngày tôi luẩn quẩn trong cái giếng sâu của riêng mình, chưa tìm được lối ra, hay nói cách khác, chưa tìm được lý do để tự thoát ra. Tôi vốn có nhiều sở thích không hề tốn kém, tức là không cần dùng đến nhiều tiền mới khiến mình vui, nhưng cùng với thời gian chúng cứ rơi rụng hoặc trôi dạt mãi tận đâu khi tôi mải mê làm việc để kiếm tiền. Rồi đến một ngày, tôi bỗng nhận ra đó không thể là cách sống của mình trong mấy chục năm còn lại. Cũng chẳng phải tự nhiên mà thấy được đâu, nếu không có học bổng này thì tôi còn loay hoay nữa.
Công nghệ hiện đại bây giờ cho phép con người hình dung ra tương lai của mình dễ dàng hơn, với máy tính có nối mạng internet tôi chỉ mất 15 phút để làm trắc nghiệm Ikigai online, và kết quả được gửi về tài khoản của tôi trong có vài giây. Nhưng có những thứ máy móc không thể nào tính toán được hết, dù là trí tuệ nhân tạo hay cái gì cao cấp hơn đi chăng nữa. Chỉ có con người mới đưa được ra đáp án chính xác nhất cho những câu hỏi về cuộc đời mình; chỉ tôi mới biết rõ nhất là mình sống vì cái gì, mình nên sống thế nào và điều gì mới làm cho mình đáng sống. Với ikigai mà mình tìm thấy, mỗi sáng thức dậy tôi lại có thêm năng lượng để tiếp tục hành trình, dù còn rất nhiều khó khăn đang chờ mình phía trước.
No Comment