Tôi từng băn khoăn khi đọc một câu hỏi trong phần hướng dẫn làm Capstone Project, đó là “giá trị mà bạn mang đến có khiến cho cộng đồng thấy hạnh phúc không?”, và không biết trả lời thế nào khi mình không đại diện cho cả cộng đồng. Thực ra “hạnh phúc” là một từ rất khó nắm bắt, dù trong từ điển có định nghĩa hẳn hoi. Song ở GLIK, từ “hạnh phúc” còn lặp lại nhiều lần trong những môn học khác nhau, cùng dẫn đến triết lý kinh doanh của người Nhật là đặt mục tiêu làm cho khách hàng hạnh phúc lên hàng đầu, sau đó mới đến lợi nhuận. Những doanh nghiệp thành công đều là những doanh nghiệp mang đến những giá trị mới, khiến cộng đồng “hạnh phúc”.
Nhưng mà hạnh phúc là gì? Trong từ điển tiếng Việt, hạnh phúc được định nghĩa là “trạng thái sung sướng vì cảm thấy hoàn toàn đạt được ý nguyện”. Như vậy tức là nếu anh A mua được chiếc xe máy Honda mà mình muốn có từ lâu, anh A sẽ hạnh phúc à? Nếu mai anh A lại muốn mua ô tô mà không mua được, thì anh A có bất hạnh không? Theo định nghĩa của Wikipedia thì hạnh phúc là “một trạng thái cảm xúc vui sướng của con người khi được thỏa mãn một nhu cầu nào đó mang tính trừu tượng”. Nghe thật là… trừu tượng. Chưa thỏa mãn, tôi quay sang tìm nghĩa từ theo nguyên gốc tiếng Trung. “Hạnh phúc (xingfu) được chia thành bốn khía cạnh: thỏa mãn, vui sướng, thấu nhập và ý nghĩa. Hạnh phúc thể hiện ở cả bốn khía cạnh trên, nhưng việc chuyển hóa niềm vui nông cạn thành cảm giác hài lòng và hạnh phúc lâu dài là cảnh giới cao nhất”. Tạm hiểu hạnh phúc không chỉ niềm vui chốc lát như cách báo chí của ta vẫn lạm dụng, kiểu dẫn lời một du khách nước ngoài nói: “tôi rất hạnh phúc khi được đến dự festival này”; mà hạnh phúc là trạng thái kéo dài hơn, bền vững hơn.
Nếu hạnh phúc liên quan đến cảm giác “thỏa mãn”, vậy thì vật chất có làm người ta hạnh phúc hơn không? Câu trả lời là có. Khi đời sống khấm khá lên, không còn phải sống chung với lợn và không phải đi xin nước gạo mỗi ngày, đương nhiên tôi thấy hạnh phúc hơn. Lần đầu tiên bố tôi mua tivi màu, mà hẳn là tivi của hãng Sony, không phải sang xem nhờ hàng xóm mỗi ngày, đương nhiên tôi thấy hạnh phúc hơn. Dần dần, trong nhà tôi có tủ lạnh, máy giặt, điều hòa, lò vi sóng; thỉnh thoảng cả gia đình đi nhà hàng ăn tối, đến hè thì đi nghỉ mát ở đâu đó xa xa…, tôi thấy hạnh phúc hơn. Nhưng rồi những lần đi ăn nhà hàng sau đó, dù cao cấp hơn, dù món ngon hơn, thậm chí đến hè bố mẹ tôi còn đưa cả con cháu dâu rể đi du lịch Singapore, tôi cũng không thấy mình hạnh phúc hơn, có chăng chỉ là thấy vui và được thỏa mãn ngay tại thời điểm đó.
Nghiên cứu của giáo sư Takashi Maeno ở đại học Keio đưa ra kết luận: Khi các nhu cầu vật chất cơ bản đã được đáp ứng, người ta không hạnh phúc hơn nữa dù chất lượng cuộc sống vẫn tiếp tục đi lên. Ông từng là kỹ sư chế tạo mô-tơ siêu âm cho ống kính máy ảnh của hãng Canon, rồi sau đó chuyển sang nghiên cứu phát triển cánh tay robot dùng trong y học. Trong một khoảnh khắc nào đó giống như Lỗ Tấn khi chuyển từ nghề Y sang nghề viết, ông chợt nhận ra người Nhật không hạnh phúc hơn dù có rất nhiều sản phẩm công nghệ hiện đại được sản xuất ra làm cho đời sống tiện nghi, thoải mái hơn. Ông quyết định chuyển sang nghiên cứu về hạnh phúc, vì sao con người không hạnh phúc và làm thế nào để tìm thấy nó.
Có lần tôi đăng bức hình mình chụp ở Hoàng cung Tokyo lên facebook, một người bạn comment: “Trông Trâm hạnh phúc quá”. Lúc đó tôi cũng nghĩ là mình hạnh phúc. Nhưng có lẽ đó đúng hơn là niềm vui khi ước mơ của mình thành hiện thực, niềm vui sẽ qua nhanh nếu tôi không tìm thấy nguyên nhân cơ bản để hạnh phúc tận đáy lòng. Nếu hạnh phúc là một sự thỏa mãn riêng tư, có hình hài nhìn thấy được, tôi sẽ không còn hạnh phúc khi không còn nó nữa. Tức là tôi sẽ không còn hạnh phúc khi rời Nhật Bản, khi hoàn thành xong GLIK, khi tôi quay về căn nhà cũ kỹ có những bức tường bong vữa quanh năm, với những con đường ngột ngạt trong khói bụi, với những khuôn mặt người cau có xung quanh, hoặc chỉ đơn giản thôi là với thái độ xấc láo của gã thanh niên sống gần nhà… Tôi cần một lý do, một lực đẩy để “chuyển hóa niềm vui nông cạn thành cảm giác hài lòng và hạnh phúc dài lâu”.
Và lớp học “Shaping tomorrow with you” của giáo sư Takashi Maeno đã đem đến cho tôi cái nhìn khác đi về hạnh phúc. Tôi nhớ một câu khá nổi tiếng của Trịnh Công Sơn, nhạc sĩ Việt Nam duy nhất có ca khúc được dịch sang tiếng Nhật và giảng dạy trong trường đại học ở đây: “Hạnh phúc là một điều không bao giờ có thật. Nếu có thật thì những nhà tiên tri vĩ đại đã không nhọc lòng bịa đặt thêm Thiên đường và Niết bàn để làm gì. Cái hạnh phúc ở trần gian chính là ý thức được khổ đau. Ðau khổ nên phải biết rộng lòng với nhau hơn, tử tế hơn…”. Hạnh phúc ấy mang hơi hướng Triết học, nhưng ở một góc độ nào đó, tôi thấy nó khá gần với triết lý của Fujitsu: chúng ta hạnh phúc khi tử tế với đồng loại, và vì cuộc đời này vẫn còn quá nhiều đau khổ, nên hạnh phúc sẽ đến khi được chia ra để làm vơi bớt nỗi buồn thương.
No Comment